Chịu trách nhiệm, và chủ động

Những năm cấp Hai – giai đoạn mang tính chất quyết định lên tính cách – vì hoàn cảnh cá nhân mà tôi đã được sống khá tự do, thích làm gì thì làm. Thật may là ngay từ hồi nhỏ, mẹ đã tạo cho tôi thói quen và sở thích đọc sách, nên ngoài việc đi học, phần lớn thời gian là tôi đọc Hoa Học Trò, hoặc sách khoa học thường thức, hoặc đi lang thang cùng Minh Đức ở các hiệu sách, hoặc mua đồ và tự làm mấy “thí nghiệm” Vật Lý như kiểu kính viễn vọng….

Một mùa hè đặc biệt hơn các mùa hè khác, tôi đến chơi nhà chị họ ở Quảng Ninh. Ngoài những lúc ra bãi biển hay leo núi, thì tôi lục tủ sách nhà chị, và bị thu hút bởi một quyển tiêu đề rất thú vị: “Đời thay đổi khi chúng ta thay đổi”. Dù ngày hè ấy tôi mới chỉ đọc vài chương đầu và lướt những phần sau, nhưng một ý tưởng cơ bản này đã được gieo hạt trong tôi rất sớm từ những năm “teen”: “Muốn thay đổi cuộc đời, đừng dại tìm cách thay đổi người khác, đừng suốt ngày ca thán. Hãy tập trung vào việc thay đổi chính mình.

Sau này thì sách Self-Help nở rộ như nấm sau mưa ở Việt Nam. Đọc qua nhiều cuốn, tôi vẫn thấy “7 habits of highly effective people” là kinh điển nhất. Những nguyên tắc trong đó nằm ở mức độ cơ bản nhất của cách tư duy, và tôi đã từng tự hỏi là tại sao cuốn sách lại được đặt tên là “Thói-Quen”. Vì tôi vẫn từng hình dung “Thói-Quen” chỉ là những Hành-Động mà ta làm lặp đi lặp lại một cách vô thức. Dần dà tôi ngộ ra là, Suy-Nghĩ của chúng, cách ta tư duy, cách ta phản ứng với những thông tin, cũng có những khuôn mẫu lặp đi lặp lại một cách vô thức. Những khuôn mẫu đó ăn sâu và đem lại cảm giác tự-nhiên đến mức khiến ta tưởng chúng là 1 thành phần không thể tách rời và không thể thay đổi của bản thân. “Tính tôi như thế đấy, chịu được thì chịu, chả chịu được thì Ly-Hôn-Đê!”. Nhưng thực ra, chúng đơn giản chỉ là Thói-Quen tư duy, và vì vậy, hoàn toàn có thể thay đổi được. Không dễ, nhưng hoàn toàn có thể. Và sự thay đổi đó cũng là nguồn lực mạnh mẽ nhất ảnh hưởng đến cuộc đời ta.

Ý tưởng ở ngay phần đầu của cuốn sách 7-habits cũng là ý tưởng nền tảng tôi cho là quan trọng nhất, nó vừa tương đồng vừa bổ sung cho “Đời thay đổi khi chúng ta thay đổi”: “Một người trưởng thành và hiệu quả sẽ hiểu và chấp nhận rằng họ chịu trách nhiệm hoàn toàn đối với cuộc sống của mình, và vì vậy, họ chọn một lối sống chủ động.”

Vì thói-quen đó nằm ở tầm tư duy cơ bản, nên nó thể hiện ở hầu hết tình huống, từ lớn đến nhỏ. Do vậy tôi thường để ý quan sát và “thử” các nhân viên mới ở những tình huống rất nhỏ. Ví dụ như đôi khi tôi hẹn giờ có những cuộc training với nhân viên mới chỉ qua vài câu chat trên Skype trước vài ngày. Sau đó thì vờ như quên và không nhắc nhở gì khi đã đến giờ họp. Liệu nhân viên đó có chủ-động tìm đến và nhắc nhở tôi về buổi training của-họ hay không? Hoặc đôi khi thay vì đặt-câu-hỏi như bình thường, tôi đưa ra phản hồi về email draft của nhân viên mới bằng cách viết một đoạn mẫu và nói rằng “Something likes below”. Nhân viên đó có tìm cách viết lại email theo ngôn ngữ và phong cách của riêng họ không, hay copy y nguyên đến mức formatting nó cũng khác lồ lộ hẳn ra và những lỗi typos tôi để đó vẫn còn nguyên?

Gần như 100% cho đến giờ, những người “trượt” ở những bài test ngầm, cũng là những người làm việc thiếu hiệu quả và cần phải được “chăm sóc” kĩ nhất. Ngược lại, những người thể hiện cách tư duy chủ độngcó trách nhiệm ngay từ những việc nhỏ, cũng chính là những người đáng tin cậy và làm được việc lớn. Ai cũng có thể than phiền về môi trường làm việc, nhưng họ sẽ là người thực sự xắn tay áo lên làm điều gì đó để tạo nên thay đổi. Ai cũng có những lúc bị mất động lực và chán nản với công việc, nhưng họ sẽ là những người biết cách tự tạo động lực cho bản thân để vượt qua những thời điểm đó. Dự án nào cũng sẽ có những khó khăn, khủng hoảng, nhưng những dự án của họ, như-một-phép-màu, luôn sẽ gặp ít khủng hoảng hơn – nhờ vào sự chuẩn bị kĩ càng, khả năng ứng phó và giảm thiểu thiệt hại, vân vân. Nên khi tổ chức cần chọn một nhân viên để đề bạt lên vị trí quản lý cao hơn và trao cho nhiều trọng trách hơn, hẳn nhiên những người có tư duy chủ động và trách nhiệm đó sẽ là những người được chọn. Điều này đúng đối với mọi cấp bậc và mọi lĩnh vực, tôi tin vậy.

Sự khác biệt giữa hai nhóm nhân viên trên, chỉ là 2 từ khoá Trách-nhiệm và Chủ-động.

Chúng ta chịu trách nhiệm hoàn toàn với cuộc sống (và hẹp hơn, là công việc) của chính mình.

Quan điểm này giống như một viên thuốc đắng, và mới đầu thì thật khó nuốt. Thật vô lý, rõ-ràng là có những điều hoàn toàn nằm ngoài sự kiểm soát của bản thân cơ mà! Ta đâu có chọn lựa được hoàn cảnh gia đình của mình lúc sinh ra? Những thứ vĩ mô như thể chế xã hội, mình ta đâu có tác động gì nhiều được. Tự dưng cái xe bị xịt lốp, có phải là tôi chủ động lao vào cái đinh trên đường đâu, sao lại bắt tôi “chịu trách nhiệm”???

Đúng là có những chuyện không lường trước được, và có những chuyện nằm ngoài tầm kiểm soát của ta. Mấu chốt của câu nói “chịu trách nhiệm hoàn toàn” ở chỗ: ta hoàn toàn kiểm soát và chủ động lựa chọn được thái độ và phản ứng của mình đối với tất cả mọi chuyện diễn ra quanh ta. Mà điều đó mới là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bạn.

Đúng, ta không lựa chọn được bố mẹ hay hoàn cảnh gia đình ta sinh ra. Nhưng suốt ngày mặc cảm do nghèo hèn, buông xuôi chấp nhận, hay quyết tâm phấn đấu để có một tương lai tốt hơn cho chính mình, đó là lựa chọn của-bạn. Suốt ngày ăn chơi sa đoạ do thừa tiền, hay tận dụng hoàn cảnh tốt của mình để học và làm nhanh hơn, quyết liệt hơn, đó cũng là lựa chọn của bạn.

Đúng, mình ta không thay đổi được thể chế của xã hội, nhất là ở những nước như kiểu Việt Nam, Trung Quốc. Nhưng ta dành ra thật nhiều thời gian chỉ đề trà chanh chém gió chê bai xã hội, hay là tìm cách thích nghi và tập trung vào lĩnh vực chuyên môn của mình; ta tích cực hoạt động xã hội và chính trị nhằm góp phần tạo nên những thay đổi tích cực cho quê nhà, hay là ta tìm cách cày-tiền để “mua” thẻ xanh ở Mỹ hòng thoát ly; tất cả đều hoàn toàn là những lựa chọn mà ta tự chủ được.

Đúng, cái xe bị xịt lốp bất thình lình là điều không lường được. Nhưng ta bực tức, cáu kỉnh, cằn nhằn, dẫn đến mọi việc sau đó đều hỏng bét theo, hay là ta bình thản chấp nhận, sắp xếp lại lịch trình cho hợp lý, gửi tin nhắn kể chuyện cho vợ một cách hài hước, nhân tiện lúc đang vá xe thì tạt vào hàng tạp hoá mua vài thứ cần thiết – đấy mới là những lựa chọn then chốt quyết định đến “tương lai” của ta sau cái “tai vạ khủng khiếp” ấy.

Tóm lại, ta có quyền và nghĩa vụ Lựa-Chọn.

Tại sao ta nên chọn cách tư duy đó?

Viên thuốc “chịu trách nhiệm hoàn toàn” này đắng thật, và gần đây có một số bài báo phản đối nó mạnh mẽ, vì một là: Việc đẩy trách nhiệm lên đầu cá nhân như vậy là bất công và sẽ khiến những người ở tầng lớp khó khăn của xã hội không nhận được sự giúp đỡ cần thiết, những người có hoàn cảnh thuận lợi sẽ trở nên ích kỉ tự mãn vì nghĩ rằng tất cả thành công là do mình tự tạo ra. Hai là: Những người đã rất cố gắng nhưng không đạt được những gì mình mong muốn vì những hoàn cảnh khách quan, nếu mãi tự đổ trách nhiệm lên đầu chính mình, sẽ dễ bị trầm cảm, nhụt chí, cảm thấy mình chính là kẻ có lỗi.

Cả hai luận điểm trên đều có cái lý của nó nhưng tôi không đồng ý hoàn toàn, và từ góc độ cá nhân, tôi vẫn chọn uống viên thuốc này, vì việc quán triệt tư tưởng chịu trách nhiệm hoàn toàn giúp tôi duy trì được 3 thói quen tư duy quan trọng:

  • Điều phối năng lượng và tâm sức vào đúng chỗ. Ta nhận thức rõ ràng được 3 mảng: những gì ta kiểm-soát được (control), những gì ta có thể gây-ảnh-hưởng đến được (influence), và những gì ta quan tâm đến nhưng tự ta chưa thể thay đổi được (concern). Vì ta chịu trách nhiệm hoàn toàn với chất lượng cuộc sống của mình, nên ta cần chủ động lựa chọn một cách khôn ngoan: Tập trung năng lượng và thời gian vào mảng Control, thông qua đó ngày càng mở rộng mảng Influence, và đơn giản là bình-thản chấp-nhận mảng Concern, chủ động lựa-chọn những cách phản ứng phù hợp để giảm thiểu những ảnh hưởng của nó đến ta.
  • Kích thích sự-chủ-động, kích thích hành-động, chứ không phải chỉ là than phiền suông. Chừng nào ta vẫn tin rằng cuộc đời này có số hết cả rồi, cuộc đời nay ta không control được, thì động lực để vươn lên cũng chẳng nhiều. Nhưng một khi đã tin và chấp nhận rằng ta chịu trách nhiệm hoàn toàn, thì nếu có điều gì chưa ưng ý, chính ta chứ không ai khác sẽ phải hành-động để thay đổi.
  • Chẳng những nó không làm tôi trầm cảm, mà nó giúp tôi cảm thấy hạnh phúc và thanh thản. Có thể điều này mang tính cá nhân rất cao. Nhưng tôi thấy thoải mái và hạnh phúc với việc tự mình làm chủ bản thân. Tôi thích làm một con người chủ động lao ra bên ngoài và quyết định và hành động theo lựa chọn của chính mình, chứ không phải chỉ là một con robot ngồi im đó và phản-ứng-lại với những gì xảy ra xung quanh.
    Và mỗi lựa chọn đều luôn luôn kéo theo những hệ-quả. Việc chủ động cân nhắc những khả năng có thể ngay từ đầu, khiến tôi lường trước được khá nhiều những điều không hay có thể xảy ra, và đến khi nó xảy ra thật, tôi chẳng có gì để lấy làm bực tức hay buồn phiền nữa – vì tôi hiểu rằng nó là hệ quả tất yếu và mình đã gián tiếp tự mời gọi nó đến với mình.

Vậy làm thế nào để rèn luyện tư duy Chịu-trách-nhiệm-hoàn-toàn và Chủ-động?

Nếu bạn vẫn còn băn khoăn, cảm thấy mơ hồ, chưa tin tưởng, thậm chí phản đối quan điểm trên, hãy gửi ý kiến của bạn tới contact@huydung.com và ta sẽ cùng thảo luận thêm. Còn nếu bạn đồng ý với những gì tôi đã trình bày – hoặc thậm chí còn tự có nhiều lí do hơn để lựa-chọn cách suy nghĩ này, thì đó đã là bước đầu tiên rất thuận lợi rồi đó!

Bước tiếp theo, bạn có thể rèn luyện cách tư duy này bằng việc trong ít nhất là 1 tháng tới, dành ra một khoảng thời gian ngắn mỗi ngày để nhìn lại những gì đã xảy ra trong ngày. Sau đó suy ngẫm hoặc tốt hơn nữa là viết vào Nhật ký:

  • Nghĩ về một sự kiện gì bất ngờ xảy ra mà thoạt đầu bạn cảm thấy mình không thể kiểm soát hoặc lường trước được trong ngày hôm nay. Sau đó tự đặt câu hỏi và truy vấn kĩ hơn: Ngoài cách mình đã phản ứng, có còn con đường nào khác nũa không? Hết thật chưa, còn con đường nào nữa không? Cách mình đã chọn có thực sự là hiệu quả nhất chưa? Tại sao? Điều gì đã khiến mình không chọn được cách làm tốt nhất trong trường hợp đó? Lần sau ta cần tự lưu ý thêm điều gì?
  • Nghĩ về một chuyện tốt đã xảy ra, một thành công gì đó mà bạn đã đạt được. Thành công đó có được có phải là do ngẫu nhiên, hay là do sự cố gắng của bản thân bạn? Bạn đã làm những gì để đạt được thành công đó? Bạn còn có thể làm tốt hơn nữa không?
  • Nghĩ về một điều gì đó làm bạn khó chịu. Nó thuộc phạm vi nào, Control, Influence, hay đơn thuần là Concern? Thực thế không? Nếu nó thuộc phạm vi Control hoặc Influence, hành động cụ thể mà bạn có thể làm để thay đổi nó là gì? Bạn có muốn làm điều đó không? Tại sao bạn lại lựa chọn làm hoặc không làm? Nếu nó thuộc phạm vi Concern, và bạn không có khả năng thay đổi nó, tại sao nó lại khiến bạn khó chịu? Có những khả năng gì bạn có thể lựa chọn để giảm bớt mức độ ảnh hưởng của nó tới mình?
  • Nghĩ về một tình huống xảy ra ở xung quanh bạn. Hoặc thậm chí một mẩu tin trên báo chí hay Facebook. Tự tưởng tượng mình nằm ở trong tình huống của nhân vật và cố gắng nhìn nhận sự việc từ góc độ của nhân vật đó. Bạn đã có những lựa chọn gì, và điều gì đã khiến câu chuyện xảy ra theo hướng đó?

Đừng nghĩ về những “bài tập” trên một cách quá nghiêm trọng hay nặng nề. Bạn có thể tập chúng đối với những việc rất nhỏ trước. Ví dụ như bạn viết email và nhận được một phản hổi không như mong muốn. Tại sao vậy? Người kia cố tình chọc tức bạn hay người kia bị thiếu máu não ư? Explore theo hướng đó là vô nghĩa. Hãy nhìn lại cách mình sắp xếp thông tin, cách mình thể hiện thái độ, thậm chí đến cả cách mình lựa chọn thời điểm để gửi cái email đó. Tất cả đã được tối ưu hoá cho mục đích mà mình muốn đạt được chưa? Mình đã để ý đến những ngữ cảnh cụ thể của người nhận hay chưa? Nếu tất cả đã hoàn hảo rồi, tại sao người kia lại vẫn không trả lời theo ý mình muốn – liệu ý muốn đó là thực sự không hợp lý, liệu có thông tin gì đó khác mà mình chưa biết đến và cần hỏi thêm?

Dần dà, bạn có thể tiến đến việc làm những “bài tập” trên một cách gần như tự động, với hầu hết những chuyện lớn xảy ra trong ngày. Tiếp đó là tập explore những lựa chọn một cách kĩ càng trước khi hành động. Và nó trở thành một thói quen. Với tôi nó đã trở thành thói quen, tôi lang thang trong tâm trí mình và khám phá các khả năng, tưởng tượng ra đủ mọi tình huống. Đó là một cảm giác khá thú vị.

Không có ai là hoàn hảo cả. Dù có cố gắng thế nào, sẽ vẫn luôn có những tình huống mà mọi chuyện không diễn ra theo ý tôi, những tình huống tôi mắc sai lầm, nhưng tôi thường thanh thản là mình đã chủ động và đưa ra lựa chọn của chính mình rồi, giờ chỉ cần rút ra bài học và xắn tay lên sửa chữa nó thôi. Action. Và tôi sẽ luôn luôn học thêm được những điều mới mỗi ngày.

Và đôi khi, non-action cũng là một lựa chọn 🙂

Author: Nguyễn Huy Dũng

Everyday I lead 10+ game development teams, care for my family, write on this blog, and happily improve myself.

Bạn nghĩ gì, xin cứ nói?